Πριν 50 χρόνια η Ιστορική και Αρχαιολογική Εταιρεία Δυτικής Στερεάς Ελλάδος τίμησε τον ναύαρχο των «Μαύρων καραβιών» Γιάννη Σταθά
Κείμενο και φωτογραφίες Απόστολος Κων. Καρακώστας
Στην επέτειο των 170 ετών από την ξακουστή δράση του προεπαναστατικού Βαλτινού οπλαρχηγού Γιάννη Σταθά που έμεινε στην Ελληνική Ιστορία σαν ο Ναύαρχος των «Μαύρων καραβιών» που έδρασε στα 1805-1807 στο Βόρειο Αιγαίο, τον τίμησε η Ι.Α.Ε.Δ.Σ.Ε. με επιγραφή σε μαρμάρινη πλάκα που έστησε στον τόπο καταγωγής του, τον Σταθά του Ορεινού Βάλτου, του σημερινού Δήμου Αμφιλοχίας.
Η Ιστορική και Αρχαιολογική Εταιρεία Δυτικής Στερεάς Ελλάδος (Ι.Α.Ε.Δ.Σ.Ε.) που μόλις δυο χρόνια πριν, το 1974, είχε ιδρυθεί στο Αγρίνιο, προχώρησε στην τιμητική αυτή προσφορά για τον Βαλτινό Ήρωα στα πλαίσια των πρωτοβουλιών της να προάγει το Αγρίνιο και την ευρύτερη περιοχή της Αιτωλοακαρνανίας με κύριο σκοπό και στόχο την έρευνα, την διαφύλαξη και την προβολή της τοπικής ιστορίας, του πολιτισμού και των αρχαιολογικών χώρων της περιοχής.
50 χρόνια πέρασαν από τότε, η Ι.Α.Ε.Δ.Σ.Ε. έκανε αλματώδη βήματα στην προάσπιση και προβολή των ιδεών της μέσα από συνεχείς δράσεις.
Τα άξια επιστημονικά στελέχη της, από την πρώτη στιγμή συνέδεσαν την τοπική σύγχρονη ιστορία, που είναι μια συνέχιση της μακραίωνης Αρχαιοελληνικής κληρονομιάς στον τόπο μας, όπου δεν υπάρχει σπιθαμή εδάφους στον απέραντο χώρο της Αιτωλοακαρνανικής γης, που να μην υπάρχουν διάσπαρτα τα απομεινάρια της.
Στην σύγχρονη εποχή μας με «τιμονιέρη» Πρόεδρο τον Αρχαιολόγο και Φιλόλογο κύριο Γεώργιο Σταμάτη και το δυναμικό της Διοικητικό Συμβούλιο, έχει ανεβάσει και επεκτείνει το επίπεδο δράσης της Εταιρείας και πέραν των ορίων της Αιτωλοακαρνανίας, με συνέδρια και εξορμήσεις μέχρι και στο Αιγαίο Πέλαγος!
Συνεχίζει την πετυχημένη ανοδική πορεία της η Αρχαιολογική Εταιρεία, όπως και ο Ναύαρχος Γιάννης Σταθάς πριν 220 χρόνια που αλώνιζε αρμενίζοντας στα πελάγη, προετοιμάζοντας την μεγάλη ιδέα του ξεσηκωμού του γένους που οδήγησε στην Ελληνική Επανάσταση του 1821.
Διαβάζουμε 50 χρόνια μετά την εκδήλωση του 1976, τα δημοσιεύματα του τύπου στο Αγρίνιο για την νεοσύστατη τότε Εταιρεία. Τότε που κανείς δεν θα μπορούσε να προβλέψει τη λαμπρή της συνέχεια και συμβολή στον τόπο. Που οι ιδρυτές της είχαν την πρωτοβουλία και την θέληση να βάλουν γερά θεμέλια για την ανάδειξη της τοπικής ιστορίας.
Η τοποθέτηση τότε το 1976 της μαρμάρινης συμβολικής επιγραφής της Ι.Α.Ε.Δ.Σ.Ε. ήταν μια διαχρονική προσφορά στον Σταθά του Ορεινού Βάλτου, εκεί που γεννήθηκαν τόσοι ξακουστοί κλέφτες, αρματωλοί και ο Ναύαρχος Γιάννης Σταθάς γιός του ξακουστού Αρματωλού Δήμου Σταθά.
Ξαναδιαβάζω το παλιό μου απόκομμα από την Αγρινιώτικη εφημερίδα «Παναιτωλική» που στις 2 Ιουλίου του 1976 έγραψε τα παρακάτω λόγια:
ΤΙΜΑΤΑΙ Η ΜΝΗΜΗ ΤΟΥ ΣΥΜΠΑΤΡΙΩΤΟΥ ΜΑΣ ΝΑΥΑΡΧΟΥ ΤΟΥ 1821 ΓΙΑΝΝΗ ΣΤΑΘΑ
Την 2αν Ιουλίου ε.ε. ημέραν Παρασκευήν και ώρας 7.30 μ.μ. εις το χωρίον Σταθά Βάλτου η Ιστορική Αρχαιολογική Εταιρεία σε συνεργασία με τον Ναυτικόν Όμιλον Αγρινίου και εις τα πλαίσια των εκδηλώσεων της Ναυτικής εβδομάδος 1976 οργανώνει εορτήν προκειμένου όπως τιμηθή η μνήμη του Ρουμελιώτου Αρματωλού και Ναυάρχου του 21 Γιάννη Σταθά.
Κατά την εκδήλωσιν αυτήν που θα λάβει χώραν εις την γενέτειραν του μεγάλου αυτού Βαλτινού εις το χωρίον Σταθά, θα γίνει αποκάλυψις της αναμνηστικής πλακός και θα επακολουθήσει ομιλία διά της οποίας θα εθαρθή τόσον η προσωπικότης του Ναυάρχου Γιάννη Σταθά όσον και γενικώτερον η συμβολή του εις τον Αγώνα του Έθνους κατά την επανάστασιν του ’21.
Την πατριωτικήν αυτήν εκδήλωσιν θα τιμήσουν δια της παρουσίας των Αξιωματικοί του Πολεμικού μας Ναυτικού επί πλέον δε η μπάντα του Πολεμικού μας Ναυτικού θα παιανίση θούρια και θα εκτελέση Ελληνικούς σκοπούς.
Αυτά έγιναν το 1976, μέσα στα επόμενα χρόνια τοποθετήθηκε η προτομή του Βαλτινού Ναυάρχου Γιάννη Σταθά στην κεντρική πλατεία του χωριού του και έγιναν πολλές επετειακές εκδηλώσεις.
Ο Δήμος Ινάχου ανήγειρε στήλη με πεσόντες ενιαία και πάνω της αναγράφτηκε το κείμενο της πρώτης πλάκας που αφιέρωσε η Ι.Α.Ε.Δ.Σ.Ε.
(Για την ιστορία του Ναυάρχου Γιάννη Σταθά, τα «μαύρα πλοία» και τις εκδηλώσεις των επόμενων ετών μπορείτε να διαβάσετε στον σύνδεσμο: https://www.agrinionews.gr/o-nayarchos-giannis-stathas-proti-galanoleyki-simaia-sta-mayra-ploia-1807/)
Συμπληρώνω λίγες γραμμές για την δοξασμένη ιστορική εποχή των αγώνων του τότε. Αξίζουν συγχαρητήρια οι πολλοί Βαλτινοί πατριώτες που υπηρέτησαν τον τόπο σαν Δήμαρχοι, Αντιδήμαρχοι, Δημοτικοί και Κοινοτικοί Σύμβουλοι, αλλά και τους πολλούς άλλους Βαλτινούς οι οποίοι μέσα από τα καθήκοντά τους, από θέσεις που πέρασαν, από συλλόγους που συμμετείχαν, αλλά και ως απλοί ενεργοί πολίτες, έχουν εργαστεί με ζήλο και έχουν συμβάλει τα μέγιστα στην διατήρηση, την καταγραφή της τοπικής ιστορίας και την προβολή της.
Άνθρωποι όπως ο πρώην Δήμαρχος Αμφιλοχίας και ιστορικός ερευνητής-συγγραφέας κύριος Νικόλαος Χαρ. Τέλωνας, ο πρώην Δήμαρχος Ινάχου και νυν Αμφιλοχίας κύριος Αθανάσιος Στ. Τορουνίδης που σήμερα μου δήλωσε ότι θα καταβάλει προσπάθειες να συνεχιστεί ο θεσμός των εκδηλώσεων, ο πρώην Αντιδήμαρχος Αμφιλοχίας κύριος Νικόλαος Χούτας, Διδάκτορας Νεότερης Ιστορίας, ερευνητής και συγγραφέας, ο πολιτικός κύριος Γιάννης Σταθάς, συνονόματος του Βαλτινού οπλαρχηγού και ναυάρχου Γιάννη Σταθά, πρώην Βουλευτής, δις Πρόεδρος του Εργατικού Κέντρου Λειβαδιάς και νυν Δήμαρχος Διστόμου-Αράχωβας και Αντίκυρας και τόσοι πολλοί άλλοι, που αγωνίζονται ο κάθε ένας από το «μετερίζι» του για την διατήρηση της ιστορικής μας κληρονομιάς.
-----------------ο----------------
Και τώρα λίγα λόγια για τον Ναύαρχο Γιάννη Σταθά, την δράση του και το προδομένο τέλος του.
Ένας από τους προεπαναστατικούς Έλληνες αγωνιστές ήταν και ο Βαλτινός οπλαρχηγός Γιάννης Σταθάς, γιός του Αρματωλού Δήμου Σταθά, από την Δούνιστα Ορεινού Βάλτου Αιτωλοακαρνανίας. Αν και καθαρά «βουνήσιος», στο αποκορύφωμα του αγώνα του έδρασε στην θάλασσα, σαν υποναύαρχος στον Ρωσικό στόλο για δυο χρόνια το 1805-1807 και σαν ναύαρχος, λόγω της εμπειρίας του, του στόλου των εξεγερμένων Ελλήνων από Μωριά και Ρούμελη το 1807.
Μαζί με τους κυνηγημένους αγωνιστές Θόδωρο Κολοκοτρώνη, Βλαχάβα, Μιαούλη, Καρατάσο, Επιφάνιο και πολλούς άλλους συναντήθηκαν κρυφά 1.400 αποφασισμένα παλληκάρια στο μοναστήρι του Ευαγγελισμού στην Σκιάθο. Σ’ αυτή τη μυστική σύναξη των Οπλαρχηγών, έφτιαξαν στο Μοναστήρι την πρώτη Ελληνική Σημαία την οποία ευλόγησε ο ηγούμενος Όσιος Νήφωνας. Ήταν γαλάζια σαν τον ουρανό με λευκό Σταυρό στη μέση. Όλοι τους ορκίστηκαν πίστη σ’ αυτήν την πρώτη γαλανόλευκη, την ανέβασαν στα κατάρτια τους και χίμηξαν ορτσάροντας κατά παντός πλεούμενου του εχθρού.
(Η σημαία αυτή καθιερώθηκε τον Γενάρη του 1822 στην Α’ Εθνοσυνέλευση της Επιδαύρου σαν η επίσημη σημαία της χώρας μας. Οι κάτοικοι της Σκιάθου είναι περήφανοι που ο προστάτης Άγιός τους, ο Όσιος Νήφωνας ευλόγησε την πρώτη Ελληνική Σημαία. Και εμείς οι Βαλτινοί/Αιτωλοακαρνάνες που ο Γιάννης Σταθάς την ανέμιζε στην ναυαρχίδα του με το όνομα «Βάλτος» και στα συνολικά 70 σκάφη του στόλου του.)
Ο Γιάννης Σταθάς ανακηρύχθηκε αρχηγός με υπαρχηγό τον Θόδωρο Κολοκοτρώνη στα μαύρα καράβια και ανδραγάθησε στο βόρειο Αιγαίο, καθώς και σε παραθαλάσσιες περιοχές της Θεσσαλίας και Μακεδονίας μέχρι τον Ελλήσποντο, επιτιθέμενος κατά Τουρκικών συμφερόντων πλοίων στην θάλασσα και εγκαταστάσεων στα παράλια.
Ο στόλος των μαύρων καραβιών ήταν μοιρασμένος σε δέκα ταϊφάδες-μοίρες. Κάθε «μαύρη μοίρα» έφερε το όνομα της περιοχής καταγωγής της ή του διοικητή της, όπως: «Βάλτος»-«Ρούμελη»-«Μωριάς»-«Κασάνδρα»-«Άσπρη Θάλασσα»-«Μαύρο καράβι» κ.ά.
Τα κατορθώματά τους άπειρα και η φήμη τους τεράστια. Ο Σουλτάνος στην Πόλη και ο Αλή Πασάς στα Γιάννενα, τρόμαξαν με τον νέο εχθρό μέσα στο Αιγαίο. Έστειλαν καράβια πολεμικά και τους κυνήγησαν. Αυτά τα πάλεψαν αλλά ο χειρότερος εχθρός αποδείχθηκε ο βαρύς χειμώνας εκείνης της χρονιάς. Ο Σουλτάνος τους υποσχέθηκε αμνηστία αν σταμάταγαν τις πειρατικές επιδρομές τους. Γύρισαν οι περισσότεροι στις ιδιαίτερες πατρίδες τους. Αλλά δεν επέζησαν για πολύ. Ο Αλή Πασάς φρόντισε δολίως για την εξόντωσή τους. Σκότωσε με κάθε δυνατό τρόπο τους αγωνιστές, άλλους με βασανιστήρια και άλλους με μπαμπεσιά. Τον Γιάννη Σταθά τον «φάγανε» άνθρωποι του Αλή στην Μπούκα της Αμφιλοχίας το 1812.
Ο λαός μας τραγούδησε τα κατορθώματά τους και τον θάνατό τους με πολλά κλέφτικα τραγούδια που διατήρησαν την ιστορία άσβεστη στους επόμενους αιώνες. Τα πιο γνωστά είναι:
Για τον Νικοτσάρα, οπλαρχηγό του Ολύμπου:
«Ο Νικοτσάρας πολεμά με τρία βιλαέτια,
τη Ζίχνα και το Χάντακα, το έρημο το Πράβι
Τρεις μέρες κάμει πόλεμο, τρεις μέρες και τρεις νύχτες….»
Για τον οπλαρχηγό Βλαχάβα :
«Αηδόνια μου περήφανα, πέσκια καμαρωμένα,
φέτος να μη λαλήσετε, φέτος να μαραθείτε.
Τον παπα - Θύμιο πιάσανε, τον καπετάν Βλαχάβα….»
Και για τον Γιάννη Σταθά το παρακάτω τραγούδι:
«Μαύρο καράβι αρμένιζε στα μέρη της Κασάνδρας.
Μαύρα πανιά το σκέπαζαν και τ’ ουρανού σημαία.
Κι ομπρός κορβέτα μ’ άλικη σημαία του προβαίνει.
«Μάινα, φωνάζει, τα πανιά, ρίξτε τις γάμπιες κάτω».
«Δεν τα μαϊνάρω τα πανιά κι ουδέ τα ρίχνω κάτω».
Μη με θαρρείτε νιόνυφη, νύφη να προσκυνήσω;
Εγώ είμαι ο Γιάννης του Σταθά, γαμπρός του Μπουκουβάλα.
Τράκο, λεβέντες, δώσετε, απίστους μη φοβάστε».
Κι Τούρκοι βόλτα έριξαν κ’ γύρισαν την πλώρη.
Πρώτος ο Γιάννης πέταξε με το σπαθί στο χέρι.
Στα μπούνια τρέχουν αίματα, το πέλαγο κοκκινίζει,
κι' Αλλάχ! Αλλάχ! οι άπιστοι κράζοντας προσκυνούνε.
Η νεοσυσταθείσα το 1974 «Ιστορική Αρχαιολογική Εταιρεία Δυτικής Στερεάς Ελλάδας» με έδρα το Αγρίνιο, στα πλαίσια των εορτών της Ναυτικής Εβδομάδας το 1976, έστησε για τον Ναύαρχο των Μαύρων Καραβιών Γιάννη Σταθά τιμητική επιγραφή σε μαρμάρινη στήλη στην γενέτειρά του.
Στην εκδήλωση παραβρέθηκαν ο Νομάρχης Αιτωλοακαρνανίας Αλέξανδρος Ζαρκάδας, ο αείμνηστος εμπνευστής-πρωτεργάτης και πρώτος πρόεδρος της Αρχαιολογικής Εταιρείας Θωμάς Μποκώρος, (είμαι πολύ περήφανος που υπήρξα φίλος του στην δεκαετία του 60, όταν γυρνώντας με μηχανάκια Zundapp κρατούσαμε πρόχειρες σημειώσεις σε πακέτα τσιγάρων και μπλοκάκια για τα "αρχαία" της περιοχής μας, σημειώσεις που αργότερα ήταν οι πηγές για την εκτύπωση των τριών τομιδίων του πρωτότυπου Έργου του...). ο Νομαρχιακός σύμβουλος κ. Χρήστος Μπουγάνης, ο πρόεδρος της κοινότητας Σταθά Γεώργιος Σιατής και άλλοι επίσημοι. Κύριος ομιλητής στην εκδήλωση ήταν ο τότε Πρόεδρος της Ενώσεως Επαγγελματιών και Βιοτεχνών Αμφιλοχίας κ. Νικόλαος Τέλωνας, ο μετέπειτα δυο φορές Δήμαρχος Αμφιλοχίας.
Αρχές δεκαετίας του 1990 ο σύλλογος Σταθά, ανέθεσε στον καταξιωμένο στο Πανελλήνιο γλύπτη αείμνηστο Ζάχο Μπεκιάρη, την κατασκευή ορειχάλκινης προτομής του πολέμαρχου Γιάννη Σταθά. Ο γλύπτης την κατασκεύασε όσο πιο πιστά μπορούσε στηριζόμενος στον μοναδικό πίνακα-πορτραίτο του ήρωα που βρίσκεται στην Παλιά Βουλή στην Αθήνα. Επί προεδρίας της κοινότητας κ. Αχιλλέα Πανοθιώκα στην πλατεία του Σταθά στήθηκε το 1993 καινούργιο βάθρο για την κατασκευή του Ζάχου και στην πρόσοψη τοποθετήθηκε η μαρμάρινη πλάκα με τα ονόματα του Αρματολού Γεροδήμου Σταθά και του δευτερότοκου γιού του Γιάννη, ακολούθως τα ονόματα ηρωικώς πεσόντων Σταθιωτών στους πολέμους του επόμενου αιώνα.
Παραβρέθηκαν οι: Δήμαρχος Ινάχου κ. Αθανάσιος Τουρουνίδης, ο Αντινομάρχης κ. Γεώργιος Χριστογιάννης, ο Δήμαρχος Αμφιλοχίας κ. Απόστολος Κοιμήσης, οι αντιδήμαρχοι Αμφιλοχίας κ. Χρήστος Θεοδώρου και κ. Χρήστος Μπίνας, οι δημοτικοί Σύμβουλοι κ. Γεώργιος Βελαώρας-κ. Παναγιώτης Καπούλας-κ. Φώτης Μέρκος και κ. Θωμάς Τσεκούρας, οι πρόεδροι τοπικών Συμβουλίων Σταθά κ. Νικόλαος Κακαραντζούλας και Τρικλίνου κ. Θεόδωρος Μπαλαούρας, ο πρώην Δήμαρχος Αμφιλοχίας και συγγραφέας κ. Νικόλαος Τέλωνας, η δημοτική σύμβουλος Αμφιλοχίας κα. Ελευθερία Μαργάρη, ο εκδότης της εφημερίδας «Φλωριάδα» κ. Χρήστος Σαλτός, ο Λυκειάρχης Εμπεσού κ. Κοσμάς Παπάς, η διευθύντρια του γυμνασίου Εμπεσού κα. Βασιλική Παλαιοδήμου, ο υπεύθυνος περιβαλλοντικής εκπαίδευσης της διεύθυνσης δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης Αιτωλοακαρνανίας κ. Παύλος Καλογεράς, ο πρόεδρος Μορφωτικού και Πολιτιστικού Συλλόγου Εμπεσού κ. Κώστας Μέρκος, ο γραμματέας του Εξωραϊστικού και Πολιτιστικού Ομίλου «Το Σακαρέτσι» κ. Νίκος Κουτσός, ο πρόεδρος του Πολιτιστικού Συλλόγου Θυαμιωτών κ. Παύλος Δημοβασίλης, πλήθος συγχωριανών και πολλών επισκεπτών από άλλες περιοχές. Το παρών έδωσε και ο Βουλευτής από την Λιβαδειά συνονόματος του ήρωα, Γιάννης Σταθάς. Ετελέσθη επιμνημόσυνη δέηση, έγιναν χαιρετισμοί και κατατέθηκαν στεφάνια από τους επισήμους. Ο κ. Χρήστος Σαλτός απάγγειλε ποίημα.
Στην εκδήλωση κεντρικός ομιλητής για τον τιμώμενο Ήρωα ήταν ο ερευνητής και κατ’ εξοχήν ιστορικός συγγραφέας βιβλίων για τον Βάλτο κ. Νικόλαος Τέλωνας.
Τα επόμενα χρόνια σε κάθε επέτειο ο Δήμος στα καλοκαιρινά του πολιτιστικά προγράμματα έκανε εκδηλώσεις στην πλατεία του ορεινού Σταθά όπου συγκεντρώνονταν πολλοί κάτοικοι και καλοκαιρινοί επισκέπτες στην όμορφη αυτή περιοχή του Ορεινού Βάλτου.
Ήρθαν μάλιστα αντιπρόσωποι συλλόγων από την μακρινή Σκιάθο, απόγονοι του Κολοκοτρώνη και ο συνονόματος του ήρωα Βουλευτής Γιάννης Σταθάς, ο οποίος ήρθε επανειλημμένως μέχρι και το 2020. Ομιλίες έγιναν το 2008-2009 από τον κ. Νικόλαο Τέλωνα και τα επόμενα χρόνια από τον ιστορικό και Αντιδήμαρχο Δήμου Αμφιλοχίας κ. Νικόλαο Χούτα.
Κείμενο Απόστολος Κων. Καρακώστας
